М.Маркулов
ГIандалазул рагъ

(анализ)

Исана 265 сон тIубала сугъулдерил ракьалда Ираназул шагь Надирил бо щущахъ биххизабуралдаса. Гьеб тарихияб лъугьа-бахъиналъе ва магIарулаз гьениб гьабураб гьунаралъе жеги мустахIикъаб къимат кьун гьечIо. Кинаблъун букIараб Дагъистан, магIаруллъи 300-400 соналъ цебе абун суал лъуни, гьелъие щвалде щвараб жаваб кьезе кIолев цониги гIалимчицин ватиларо. Умумузул тарих нилъеда лъангутIиялъе руго гIемерал гIиллаби, амма гьеб буго батIияб хабар. Нилъеда лъалебниги хадусел гIелаздаги лъазе букIине ккани, нилъеда тIадаб буго гьеб лъай загьир гьабизе, газетазда ва тIахьазда хъвазе, лъугьа-бахъинал рехсон течIого гьезул анализ гьабизе. Жакъа гьединаб анализ гьабизе хIалбихьулеб буго Маркъулазул МухIамадица. Кин гьеб лъугьун бугебали къимат нужеца кьела.
(ГIабдулмалик АхIмадилов Газета СОГРАТЛЬ)

Сугъулдерил буго цIакъго бечедаб ва некIсияб тарих. Жакъа къо щвезегIан гьелъул 10 процентцин лъазабун гьечIин ккола. ХIатта лъалебгицин мухIканлъи гьечIого тун буго. Дица абиларо ГургулрагIала бугеб (ракьуда гъоркь) хъалаялъул, абиларо бакI-бакIазда ратарал тIагIелазул, абиларо хIатта бо гIодоб бараб кьуриялъул. Амма абичIого гIоларо гьанже гIагарда букIараб тарихалъул. Масала, Надир-шагьасул рагъазул заманаялъул, хасго доб ГIандалазул рагъул хIакъалъулъ.

Гьеб тарих буго сугъулдерил ракьалда жиб аслияб куцалда ккараб, Къуръаналда Ясин гIадинаб жиб кIвар бугеб ва аслияблъун жиб кколеб. Гьаб ахираб заманалда гьеб суалалъулъ гIезегIанго цебетIейги ккана Саттавовасулги («Крах грозы вселенной»), профессор Р. МухIамадовасулги («разгром Надир-шаха в Дагестане») тIухьдул къватIире рачIиналъ. Гьелдаго хадуб ккана цоги кIвар цIикIкIараб лъугьа-бахъин - мемориал «ВатIан» бай ва гьеб рагьи. Амма кин бугониги историказул хIалтIи лъугIичIилан ккола дида. Щай абуни, жеги чIезабун гьечIо гьеб рагъул кIвар ва масштаб.

Гьеб рагъул хIакъикъат бичIчIизе ккани лъачIого гIоларо доб заманалда дунялалда букIараб ахIвал-хIал (рагъулабгун политикияб). Лъазе ккола гьеб рагъул заманалда дунялалда кинаб бакI кколеб букIараб Ираналъ Россиялъ, Турциялъ (ГIусманиязул империя) ва гьединго Европаялъул пачалихъаз. Гьелда хурхун кинаб букIараб кIвар Дагъистаналда (ГIандаллъиялда) Надир-шагьасда тIад босараб бергьенлъиялъул.

Мисалалъе босани ГIусманиязул империя. Надирил заманалдаги гьеб букIана Дунялалда бищун рагъул рахъалъ къуватаздасан цояб. Масала, 1683 соналда байбихьана рагъ цо рахъалда Турция, цогидаб рахъалда Австрия, Польша, Венеция, Россия (Священная лига) бугеб рагъ. Европалъул улкабаз (рагъда гIахьаллъулареб Франция хутIун) кумек гьабулеб букIана гьел христианазул улкабазе. Турциялда кIун букIана Австриялъул тахшагьар Вена сверун кквезе ва дагьалъ хутIана гьеб бахъизе. Амма туркал нахъе къазе ккана ва рагъ халат бахъана анцIила анлъго соналъ. Гьеб рагъул хIасилалда турказдаса нахъе ана Венгрия ва Трансильвания (Румыниялъул бутIа). Амма Турция жеги цIакъго къуватаб улкалъун хутIана гьелдаса хадуб гIемераб заманаялъ.

Россиялъулги Швециялъулги рагъул заманалда (Северная война) 1709 соналъ Полтаваялъул рагъда къун хадуб Швециялъул къирал Карл XII ана Турциялде ва гьениб политияб хIинкъи гьечIолъи гьарана султIанасда, гьесие гьебги щвана. Амма Россиялъ тIалаб гьабулеб букIана гьев кверде кьей, Куръаналда мугъги чIван Турциялъ инкар гьабуна. Петр I-яс жиндаго ракIги чIун, Балканазда ругел (Турциялда гъорлъ) славяназда берги щун, Турциялда рагъ лъазабуна. Турказ гьев Прут абулеб гIурухъ сверун ккола, ва рекъел гьаризе чара гьечIевлъунги ккезавула. Гьев хIадур вукIана Балтикалда рахъарал ракьал (Литва, Эстония) нахъе кьезе, хIатта Санкт-Петербург байцин гьоркьоб къотIизабизе, турказе гIемераб меседги кьезе. Амма турказул кIудияв Вазирас хIукму батIайиса къотIула. Жив ришватчи гуревлъи вихьизавизе гIоло жидее мутIигIал чагIи, хасго Крымалъул хан гьес меседил бочкаби нахъе гиризе тIамула киназдаго рихьун, ва гIурусазе бигьаял шартIал лъала: Азов хъала нахъе кьей («Священная лигагун» цадахъ багъун Россиялъе щун букIараб), гьединго Таганрог хъала бай къотIизе тей. Гьел хIукмабазде къотIи-къаялда гъолбасги гьабун Петр I сверун ккураб бакIалдаса къватIиве виччан тола.

1721 соналъ Северияб рагъги лъугIун хадув Петр I вуссула Кавказалъул ва Персиялъул суалалде. Гьелъие гIиллалъун букIуна Персиязул улкаялъул загIиплъи. Гьенив вугев посол Волынскиясул баяналдасан хъантIарав Петр I-ясда бичIчIула Персиялъул хIатта «лезгиназдаса (дагъистаниял Сурхай-хан, Давуд-бег) ва афгъаназдасацин цIунизе къуват гьечIолъи». Персиялде тIаде иналъе аслияб гIиллалъун Петрица бихьизабулеб буго Сурхай-ханас Шемаха бахъулеб заманалда гIурусазул даранчагIи талавур гьарун рукIин. КIигьумерав Петр I-яс Прикаспиялъул халкъазухъе битIараб кагъаталда (минифест) абулеб буго, жив вугила Кавказалъул халкъал Персиялъул зулмуялдаса эркен гьаризе вачIунев абун. Амма Персиялъул хIукуматалъул бутIрузухъе хъвалеб буго жив вугила нужеда данде рагъулел Дагъистаналъул питначагIи къезаризе вачIунев абун…

Гьедин Россиялъул боял Дагъистаналде тIаде кIанцIула. Аксаялъул ханзабаз гьезде кутакаб дандечIей гьабула. Цо-цо баяназда рекъон 160 азарго чи вугеб Петрил армия Таркиялде лъугьуна. Таркиялъул шамхал ГIадилгерей пачаясда лъикI дандчIвала. Гьесие бокьун букIуна Сурхай-ханги (квер гьечIев) Давуд-бегги Петр I-ясул кумекалдалъун къезе гьаризе, жиндирго тIалъиги Дагъистаналда бищун къуватаблъун ккезе. Петр I нахъе ун хадув гьев гIурусазде данде вагъула. ХIиллаялдалъун кквезеги ккун Архангельск губерниялде витIула ва гьенив туснахъалда хола.

Дагъистаналда Петр I-ясде данде вахъула Утамышалъул султан, гьенир цIакъ кутакал рагъалги ккола. Гьел рагъазул хIасилалда гIурусазухъе щола тIолабго Каспиялъул рагIаллъи, Азербайжаналдаса Туркмениялде щвезегIан. Турциялъ бахъула Ираналдаса бакъбаккул Армения, Грузия ва гьединго Азербайжаналъул ханлъабиги. 1729 соналда Иран щущан ине хIадурго букIана. Гьелъул бакътIерхьул рахъалда ханлъи гьабулел рукIана туркал, данде рагъизе хIадурго рукIана армениял, гуржиял, курдал. Каспий ралъдалъе нухги къан северияб рахъалда ханлъи гьабулел рукIана гIурусал. Шарваналъул ракь бахъун букIана Сурхай-ханас. Бакъбаккудасан чабхаде рачIун Иран талавур гьабулел рукIана афгъанал. 1728 соналда афгъаназул къирал Мир-МахIмудица Исфахан шагьар бахъула ва шагьлъиялъул гIаламатал жиндихъего росула. Иран Афгъанистаналде гъорлъе ккола. Гьеле гьеб заманалда Ираналъул чара хварал хIакимзабаз кIвар буссинабула Туркмениялде, гьезул цIар арав рагъул цевехъан Надир жидехъего ахIула, рагъулав вазирлъун тIамула.

Гьелдаса хадуб байбихьула Ираналъул цIакъ кутакаб тIаде бахъин. Надирица тIоцебесеб иргаялда кьаби щвезабуна афгъаназда, хадув гьев вуссана турказде данде. Гьедин квешаб хIалалда букIараб Ираналда кIвана гьеб Турция 1733 соналде щвезегIан тIубан къезабизе. Гьаниб рехсечIого гIоларо гьадинаб хIужа. 1731-32 соназда, турказулгун заманалъул рекъелги гьабун, Надир нахъе ине ккана, Исфаханалда бугеб дандечIей гIодоб къазе гьабизе. Гьеб заманалда Надирица бодул нухмалъи кверде кьун тана Тагьмасиб II шагьасухъе. Тагьмасибида бичIчIана гьединал бергьенлъаби росун Надир вугони жиндир къадру гIодобе кколеб букIин. Гьеб хIисабги гьабун, Надир нахъе арабго Тагьмасибица турказулгун къотIи хвезабула ва гьужумалде уна. Амма гьев турказ къезавула. Надирица рахъун рукIарал ракьал ва хъулби Ириван, Нахичеван нахъе рахъула.

Исфаханалда дандечIейги къинабун вачIарав Надирица жиндирго къадруялдаса мунпагIатги босун шагьлъиялдаса ТIагьмасиб гIодов тола. Гьесул гьитIинав васги шагьлъун тун гьесул регентлъун живго чIола. 1733 соналде гьес туркал тIуранго къезарула ва Багъдадалде щвезегIан хъамула. Гьениб гьабураб Багъдадалъун къотIи-къаялда рекъон бакъбаккул Арменияги Кахетияги, Картлиги, Ираналъул Курдистанги Ираналъухъе бачIуна ва ГIиракъ турказул администрацигун ва рухIияб шигIияб (Ираналъул) нухмалъиялда тола. Гьединаб къуват Ираналъул бихьигун Россия цин Решталъулаб къотIи-къайги (1732 сон) гьабун Аракс гIурухъе щвезегIан нахъе къала, хадуб Ганжаялъул къотIи-къайиги (1734 сон) гьабун Терекалде щвезегIан нахъе уна. ПалхIасил, Петр I-ясул «персидский походалъун» хIасилал хIурудахъ уна. ЦохIого-цо Надирил хIаракат сабаблъун.

Гьебго 1734 соналда Надирица байбихьула Дагъистаналъулгун рагъ (Сурхай-хан) ва гьебго соналъ 1734 соналъ Гъумекиб росу бахъула. Сурхай магIарухъе (Авариялде лъутун уна. Надир аравго Сурхай нахъеги Ширваналъул (Азербайджан) ракьазде тIаде кIанцIула. Надир хIажатавлъун ккола кIиабизеги Гъумекибе сапар гьабизе. Гьаб нухалъги битI гьечIел рагъаздаса хадув Сурхай-хан (квер гьечIев) Авариялде уна. Надирица тIадчагIилъун херазул совет (Шура) тола, тIокIав Сурхай-хан нахъвуссине виччаларин абураб рагIиги босун. 1736 соналъ чанго бергьенлъи босарал рагъаздаса хадув Надир шагьлъун вищула. Гьес Иран бачана жидерго тарихиял гIорхъабазде ва Ираналъул къадру борхизабуна. Гьебго соналъ жиндирго вац Ибрагьим-ханги Кавказалда тун, Надирица 1737-1739 соназ тIубанго

Афгъанистан бахъана. Кинаб улка-хIукуматха букIараб Афгъанистан. Россиялда, Турциялда, Австриялда данде ккуни гьеб букIинчIо гьедигIан кIудияб ва къуватаб. Амма халкъ букIана рагъуе хIадурарарб ва къвакIараб. Гьединлъидал Афгъанистан мутIигI гьаби ва бахъи букIана бигьаяб гуреб масала. Гьеб Надир-шагьас тIубазабуна бергьенлъиялда. Гьале гьелдаса нусго соналъ хадур абурал Карл Марксил рагIаби: «Афгъанистаналъул бетIергьаби (ай Афгъанистан бахъарал чагIи - хIукумат) - гьел Азиялъул бетIергьаби ккола». Гьелдаса хадуб Надир-шагьасул бодул аслияб бутIалъун гьел бахIарчиял афгъанал кколаан.

Гьанже руссизин Россиялде. Петр I хваралдаса хадуб Россиялъ нахъе кьезе ккана киналго Каспиялъул рагIалда рахъарал ракьал ва «Святой крест» абураб, гьанже поселок Сулахъ бугеб бакIалда букIараб хъала. Гьеб щущазабуна ва гьениб букIараб гарнизон Гъизляралде бачана. Россиялъ Австриялъулгун союзги гьабун 1734 соналда байбихьана Турциялда данде рагъ. Гьеб рагъ Россиялъе цIакъго хираго чIана. Россиялъул армия кIиго нухалъ Крымалде борчIаниги, хIатта Бахчисарай бахъизе кIваниги, гьезухъа гьеб нахъе бахъана, кIудиял камиялгун гIурусал Крымалдаса нахъе ине ккана. Гьединго битI гьечIеб букIана Молдавиялде рагъул сапар. Къуна турказдаса Австро-Венгрия. Ва гIурусалги чара гьечIеллъун ккана турказулгун рекъел гьабизе. БатIи-батIиял баяназда рекъон гIурусазул камиял 150-200 азарго чиясде рахана.

Нужецаго гьанже данде ккве: союзникалги гьечIого Турциялда тIад Ираналъ росарал бергьенлъаби ва гьебго Турциялде данде Россиялъул рагъал - щибго бахъизе кIвечIел, хIатта союзниклъун доб заманаялъул къуватаб улка Австро-Венгрия букIаниги. Афгъанистан кодобе щвеялъ Надирие рагьана Индиялде нух. Гьанже къимат кьезин Индиялъе. Жеги дол хъанчил (крестовый поход) сапараздаса хадуб Индия букIана Европаялъул пачалихъазул бутIрузул анищлъун. Щайгурелъул, нахъе ккараб, бецIаб Европаялда бихьана бакъбаккул улкабазул бугеб бечелъиги цебетIейги. Индиялде щварал чагIаз бицухъе (Марко Поло), гьеб букIана цIакъго бечедаб улкалъун. Гьениб букIана цIакъго гIемераб месед, якъут ва гьеб гуреб цогидабги бечелъи. Гьанисан бачIараб къайи Европаялъе гIарабияз бичулеб букIана анцIго-анцIила щуго нухалъ хираго. Гьеб Индиялде нух бахъи сабаблъун рагьана европаялъулаз Америкаги. РакIчIун абизе кIола Индия кканин Европа (тIоцебе Португалия ва Испания, хадур цогидалги) цебетIезе байбихьиялъе сабаблъун. Амма 1498 соналда Португалиялъул ралъдахъан Васко-да-Гама Индиялде (Калькуттаялде) вачIараб заманалда Индиялда букIинчIо политикияб цолъи. РукIана батIа-тIурал княжестваби. Гьеб заманалда Португалиязда кIвана кинабго БакътIерхьул Индиялъул ралъдал рагIал бахъизе. Амма хехго Индиялда ккана кIудиял лъугьа-бахъинал. 1526 соналда Гьоркьохъеб Азиялдасан гьениве тIаде кIанцIана Чингис-ханасул наслуялъул чи Бабур. Гьес Индия бахъана ва байбихьи лъуна гьеб цолъизабиялъе. Гьелдаса хадуб Индия тIубанго гIадин цолъана.

1588 соналъ Испаниялъул флоталда тIад бергьенлъи босаралдаса нахъе ралъдалаб гуч-къуват бачIине байбихьана дагь-дагьккун Англиялъухъе. Англиялъ Португалия Индиялдаса нахъе гъуна. Амма гьеб Англия хIажатаблъун ккана Моголазул (Индиялъул) императоразулгун ракълилабгун дармилаб къотIи-къай гьабизе (Ост-индская компания, 1600-1725 сон). Щайгурелъул, Индия лъугьана бищунго бечедаб гуребги, бищунго къуватабги улкалъун. Хасго патишагь Жамалудин Акбарил заманаялда ва гьесдаса хадуб (1600-1700 сс.). Гьеб заманалда Индиялъул халкъалъул къадар бахана нусго миллион чиясде. Дунялалъул киналго улкабазул мурад букIана Индиялъулгун даран-базар гьабизе щвей, гьеб бахъизе анищцин гьабуларан. Гьеб заманалда Индиялда бана хIикматаб Тадж-Махал. Амма XVIII гIасруялде Индия загIиплъизе байбихьана. Кин бугониги 1739-1740 соназда Надир-шагь вачIараб заманалда гьеб жеги къуватаб пачалихъ букIана. Гуребани гьеб бахъи сабаблъун Надир-шагьасе «Гроза вселенной» ва «Александр Персидский» абураб цIар щвелароан.

Босизин цойги мисал. Монголаз 1258 соналда Багъдад шагьар биххизабуралдаса хадуб (Багъдадалда вукIана 2,5 миллион чи) дунялаллда цохIониги миллион чи вугеб шагьар букIинчIо, XVII гIасруялда цохIого-цо Индиялъул тахшагьар Дели гуреб. Гьединаб ахIвал-хIалалда Афгъанистанги бахъун 1739-1740 соназда Надир-шагь тохлъукьего Индиялда тIаде кIанцIула. Ва канал абураб бакIалда кIудияб Индиялъул армияги къезе гьабун, гьев Дели шагьаралде тIаде уна. Гьениб рихха-хочи ккола. Делиялда кIинусазарго чиги хола ва гьеб бахъула. Гьенив Индиязул падишагь МухIамад мутIигIлъизе ккола Надир-шагьасе, ва гьесие кIудияб давлагун цадахъ бриллианталъул корона-таж кьезе ккола. Гьеб бергьенлъигун Надир-шагь нахъвуссуна Ираналде, жиндирго тахшагьар Мешхедалде. Ва гьебго 1740 соналда Гьоркьохъеб Азияги бахъула гьес. Гьеле гьединаб гучалде вахуна Надир-шагь. Гьеб заманалда, ай 1741 соналъул ихдал Надир-шагьасул боял, цо-цо баяназда рекъон 150 азаргоялде бахунеб, къватIибе бахъуна Кавказалдехун балагьун.

Гьеб мехалъ Мешхед шагьаралда, Ираналъул историказулги поэтазулги баяналда рекъон, ккана цо кIвар буссинабулеб лъугьа-бахъин. Дагъистаналде унаго Надир-шагьас гьабураб парадалъул заманалда цо рахъалъан кьвагьун бачIараб тункIил гулла уна Надир-шагьасул гьурмада цебесан гьесда хъвачIого. Гьеб кьвагьарав чи кверде щоларо. «Иранги живго Надирги талихIав вукIинаанила гьеб гулла гьесда щун букIарабани, хадуб Дагъистаналда ккараб лъугьа-бахъин хIехьезегIан…» - илан хъвалеб буго ираназул тарихчагIаз. Кавказалда, нилъеда лъавухъе, букIана гьадинаб ахIвал-хIал: 1738 соналъ цIоралъул магIарулазулги дагъистаниязулги цолъарал къуватаз Ибрагьим-хан къезавун хадуб, дагъистаниял Ираналъе мутIигIлъулел рукIинчIо. Гьелдаса хадуб ккараб бицуна умумузул кочIоца.

Надир гьедула Ибрагьим-хан чIварал теларилан:
Я дол гъолодисел рохьазде ана,
ЦIа тIамун къвагъана къамищил рукъзал…

ЦIоралъул магIарулалги къезе гьарун Ираналъул боял Дагъистаналде лъугьуна кIиго мухъ ккун: Люфт-ГIали-ханасул бетIерлъиялда цо бо Дербенталдеги бачIун Табасаран-хайдакъазул ракьалде лъугьуна ва гьеб бахъула. Цогидаб бо живго Надир-шагьасул нухмалъиялда кваралазул (лезгиязул) ракьазде лъугьуна. Гьениб кваралазул къокъабазги Сурхай-ханасул аскаралъги яхI бахъула Надирил гьужум чIезабизе, амма жо кколаро. Хехго тIаде рачIунел къажараз гьел къезарула, живго Сурхай-ханги тумазул ракьалде нахъе къала. Цовкраялда аскIоб цойги рагъ ккола. Гьенив квер гьечIев Сурхай ва гьесул анкьазарго рагъухъан асирлъуде ккола, гьесул вас Муртаза-ГIали лъутун ворчIула щуазарго рагъухъангун цадахъ (кинавниги Сурхайил вукIуна 12 азарго рагъухъан). Гьел лъугьа-бахъиназул хIакъалъулъ нилъер умумуз кочIолъ гьадин абулеб буго:

Улка-ракь гIемерав квер гьечIев Сурхай
Цо къо къалъилалде кверде вачIана…

Гьеб ахIвал-хIалалда Надир-шагь Гъумекиве щола 52 азарго чи вугеб богун. Сурхайги ккун, Хайдакъалъул уцми ва Таргъуялъул шамхал мутIигI гьарун Надир-шагьасда ккола жив Дагъистаналъул бетIергьан вахъанилан. Гьес ритIула кагътал хунздерил ханзабазухъе, магIарулазул къадизабазухъе, мутIигIлъиялъул гIаламаталги росун жиндихъе Гъумекире щваян. Амма гьесухъе щивго вачIунаро. Гьадин хъвалеб буго англиялъул историк Локкартица: «Гъумекив вукIаго къиматаб заманги ун гьанже кватIун Надирида бичIчIана Авария эркенго бугебгIан заманаялъ Дагъистаналъул кIулал рахараллъун хутIулеблъи». Гьанже кватIун Надир-шагь жувала Авария бахъиялъе хехал тадбирал гьаризе. Люфт-ГIали-ханасда буюрула ГIаймакдерил кIкIалахъан хьиндаллъиялде лъугьине ва ГIандивехун вачIине. Жиндиргоги къасд букIуна ГIандаллъиялдасан Хунзахъе вачIине ва гьедин Авария бахъиялъул ишги тIубазе. Гъумекисан къватIиреги рахъун къажараз ДурчIи-мегIералъул рорхалъаби ккола. Гьениб тIад бо рештIуна 12 сентябралда.

Гьеб бакIалда Надир-шагьги тун, гьанже анализ гьабизин Дагъистаналда лъугьараб политикияб ахIвал-хIалалъул. Дагъистаналда букIана 14 феодалияб (бегзабазул) цолъи: ханлъаби, шамхаллъи, нуцаллъи, уцмилъи ва гь.ц. Гьединго Дагъистаналда рукIана 60 эркенал (вольные общества) жамагIатал, гьездасан 41 магIарулазул. Дагъистаналда гIумру гьабулеб букIана гIага-шагарго 450 азарго чияс, гьездаса 130-150 азарго кколаан магIарулал. Дагъистан букIана цогояб ва гьелдаго цадахъ бикь-бикьараб. Гьеб цогояб букIана дагъистаниязул цогоял мурадал рукIиналъги, гьеб цогояб рагъулаб лагерь букIиналъги. Цого мацI (магIарул ва тюрк-лъарагI) букIиналъги, цого цевехъан гьез вищулев вукIиналъги. Амма Дагъистан бикь-бикьараб букIана мацIазде, миллатазде, эркенал жамагIатазде, феодалиял цолъабазде ва гьединго батIи-батIияб букIана цебетIей, нахъе ккеялъулги рахъалъги. Гьанже Надир-шагь ДурчIи-магIарде вахараб заманалда магIарухълъи (Авария) хутIун кинабго Дагъистан гьес бахъун букIана. Ираналъул аскаразул тIелал щун рукIана Къарахъе (ЧIараде) ва амма гьенисан нахъруссана аслияб рагъ ккараб ГIандаллъиялде. Гьединаб хIалалда нилъеца тIуранго нахъчIвалел руго цо-цо хъантIарал тумазул историказул кьучI гьечIел (гьез ургъунго гьарулел), Надир-шагь къезавураб рагъ тумазул росабазда аскIоб кканин абурал баянал. Кинабго тумазул ракь Ираналъ щулаго ккун букIана. Цогидал гьезулго тарихчагIаз абула Надир-шагь аваразулги тумазулги гIорхъода къезавунилан. Гьебги гьедин гьечIолъи нилъеда бихьулеб буго, ДурчIи-дагъалъул кинабго тIалъи Надирил бояз ккун букIиндал. Гьединго нилъеда абизе кIола гьеб магIарда тIад рагъ букIине рес гьечIилан. Гьединаб битIараб тIабигIат бугеб бакIалда ракIчIун Надир-шагь бергьунаан цохIого цо топхана (артиллерия) хIалтIизабун.

КIиабилеб маргьа буго гьеб рагъ ЧIохъ росдада гъоркь кканин абун гIемераб заманаялъ бицунеб букIараб. Гьелда щиб нилъеца абилеб? ХIакъикъаталдаги ЧIохъ рагъ букIана, гьелъие нугIлъи гьабулеб цо документалда хъван буго, ЧIохъ росдал жамагIаталъ гьаранила ГIандалазул къадиясда жидее дагьаб кумек гьабеян ва гьебги гьезие щванилан. Амма аслияб рагъ ЧIохъ росдада аскIоб кканин абизе кьучI гьечIо, щайгурелъул гьеб гьедин ккечIолъиялъе нугIлъи гьабулел документал хIисаб гьечIого гIемерал руго. Гьединго ХицIиб мегъ (ГIандалазул рагъ ккараб ракI) Сугъралъ росдада дандбитIун буго. Гьединги абизе бегьилаан Сугъралъ росу гьитIинаб букIарабани. Амма доб заманалда Сугъралъ букIун буго гIага-шагарго 400-450 гIанасеб цIараки, ЧIохъ букIине ккола 250 гIанасеб цIараки. Ахирисеб далил - нилъер умумузул кочIолъ ругел рагIаби:

«МохIоб-чIалда гьоркьор чадиралги чIван,
ГIабхъадарил магъилъ чуялги рухьун,
Бухтиргимо Шитлир цIаялги ракун
ЦIун буго ГIандаллъи гьал къажаразул.
Къол гIакIа ахIула сугъулдерица…»
Гьедин нахъе чIвалеб буго нилъеца кIиабилеб маргьа.

Гьанже халгьабизин МухIамад Хуршиловасул «ГIандалал» абураб къисаялъул. Гьениб бихьулеб буго гьесда кIун гьечIолъи (доб заманалъул тарихияб гIелмуялъул чвахиялда рекъон) гьеб рагъ букIараб бакIалъул цIар бахъизе, ай ХицIиб бакIалъул. Гьеб бакI буго ЧIохъан анкьго километралъ, доб басрияб Сугъралъ росдадасайин абуни гIицIго кIиго километралъ рикIкIад. Хъвазе кIун гьечIо гьесда гьеб рагъул бетIерасул цIарги.

Жиб-жиб рагъул букIуна жидерго ракI: Бородинаялъул гьеб буго «Багратионовы флеши», Сталинградалъул «Мамаев Курган», гьел гурел цогидалги. ГIандалазул рагъул ракI буго ХицIиб, гьеб цIар бахъичIого гьеб рагъул хIакъалъулъ хъвараб хабар хIакъаб букIунаро. Гьединго жиб-жиб рагъул вуго жиндирго «Кутузов», ай цевехъан. ГIандалазул рагъул «Кутузов» вуго Пир-МухIамадкъади. Гьеб цIар бахъичIого хъвараб хъабарги гьеб рагъул хIакъалъулъ букIуна кьучI гьечIеб.

Гьединго Хуршиловас хъвалеб буго цохIо гIандалал гурони рагъда рукIинчIел гIадин, тIадежоялъе гьезулги цо росу гурони букIинчIеб гIадин. Гьес хъвалеб буго «вакилзаби ритIаниги», цохIониги жамагIатал тIаде щвечIел гIадин, гьел кватIарал гIадин. Амма гьеб гьедин букIинчIо, магIарулазул ахIи бай цIакъ хехаб букIана, ккара-тараб жо Дагъистаналъул цо бокIнихъан цоги бокIнихъе пиригIан хехго щолаан. НугIлъун буго добго кечI…

Гьанже ГIандаллъиялъ ахIи тIамуна
Диналъул вацазде, магIарулазде,
Гьидгимо къаралал, къелгимо тIекьал,
БагучIамалалгун гIандал, хьиндалал…
Гьелщинал бахIарзаз ярагъ балелде
Рагъде байбихьана кьищтIул бахIарзаз.
НакIкIукьан парулеб пири киниги
Пири гIадин щвана мукракьгун кьенсер…

Гьел мухъаз нилъеда кинабго бицунеб буго. Дагъистаналда кутакаб цоял-цоязда нахъ рахъин букIин ва гьединго мугIрузулаб Дагъистан кутакаб рагъул лагерь букIин. ГIандалазул рагъулъ киналго рукIана рагъизе кколелги, рагъизе кIолелги, хунз хутIун. Гьел гIаймакдерил къварилъуда ккараб рагъуца ккун рукIана. Гьениб Люфт-ГIали-ханасул боялги къезарун ахиралда щола гьел ХицIире. Гьел рачIингун Надир-шагьасул боял нахъе къазе журала.

Гьаб бакIалда абизе бокьараб жо: нилъеца дол цересел маргьабиги нахъе чIван, гьел маргьабазул бакIалда нилъерго маргьаби лъезе рекъараб гьечIо. Щайгурелъул, нилъедаса хадурги рукIина тарихчагIи, ва гьел нилъедаса нахъе ккаралги рукIинаро. Гьезего гьечIел героялги букIинего букIинчIеб лъугьа-бахъинги рехсеялъ гьел нилъер наслуялъул историказда цере нилъ гьересичагIилъун рукIине рекъараб гьечIо.

Гьанже дун гьаб хъвалев вукIаго, телевизоралъусан къватIиб чIвазабулеб буго доб КIудияб ВатIанияб рагъул заманалъул советияб (миф) маргьа: Москваялде тIаде немцазул цониги самолет борчIичIин абураб. Гьениб бицунеб буго битIун тIаде бомба щун лъабкъоялда щуго курсант чIваялъул, гьел бомбаби музеялда щвеялъул. Гьеб ВатIанияб рагъул руго гIемерал маргьаби, гьанир цоги рехселаро, темаялдаса добехун ккечIого букIине. Амма гьелъ рецц гьабуларо советиял пропагандистазе, историказе, политиказе. Гьединалго чагIилъун гьеб Надир-шагьасул рагъазул хIакъалъулъ бицунаго нилъги рукIине бегьуларо. Нилъее рекъараб буго гьеб ГIандалазул рагъуе ПирмухIамад-къадица нухмалъи гьабулеб букIараб бакI (цо-цо баяназда рекъон гьеб кколеб буго «Сох») къачIан, гьениб хъвай-хъвагIай гьабизе.

Гьанже нахъчIвазин цойги маргьа. Цо-цояз абула гьев Надир-шагь Дагъистаналде вачIараб мехалда Ираналъул гуч загIиплъун букIанилан. Гьеб гьедин букIинчIолъи чIезабула гьаб цебе рехсараб анализалъ. Гьеб заман букIана Надир-шагь бищун тIадегIанаб къуваталде вахараб заман.

Гьанже ахир нилъеца чIезабизе ккола гьеб ГIандалазул рагъул гIорхъи. Гьайгьай, гьеб гIицIго ХицIиб букIинчIо, гьелъиеги нугIлъи гьабула нилъер умумузул кочIоца:

МохIоб – чIалда гьоркьор чадиралги чIван,
ГIабхадерил магъилъ чуялги рухьун,
Бухтиргимо Щитлир цIаялги ракун,
ЦIун буго ГIандаллъи гьал къажаразул...

Гьеле гьеб хIужаялъ бичIчIизабулеб буго кинабго рагъул гIорхъи: бакъбаккуда гьеб буго ДурчIи-дагъ (ГIобохъ кьуру), гьениб тIад рештIун букIана Надир-шагьасул бо. Шималияб (Север) рахъ гьеб буго ЧIохъ росу, Къилбаялъул (Юг) рахъ буго Бухтиб ва Шитлиб росаби. Сугъралъе ва Гъамсукье жанире Надирил боял щвечIо. Гьел цере рехсарал бакIазда гьоркьоб киса кибго рагъ букIана. Бищун Сугъралъ росдаде гIагарде рагъ щвана КIкIубер ферма букIараб бакIалда гъоркь бугеб хурибе (Агиласул хур).

Гьанже анализ гьабизин гьеб рагъул кIваралъул. Гьебин абуни цIакъго кIудияб букIана. Гьелъие нугIлъи гьабулеб хIужа ккола Дагъистаналда Надир-шагь къеялда бан Истанбулалдагун Санкт-Петербургалда рохел загьир гьаби.

Гьайгьай, рукIана рагъал гьелда церехунги хадурги (1734-1745 с.), гьенибги дагъистанияз кIудияб бахIарчилъи бихьизабуна, амма бергьенлъи щвечIо. Надир-шагь гьелдаса (ГIандалазул рагъ) хадувги бергьана дагъистанияздасаги турказдасаги. Амма гьеб рагъ ккана Иран загIиплъиялъе сабаблъунги. ХIатта дунялалъулго хиса-басиял ккеялъе гIиллалъунги. Гьелдаса хадуб байбихьана тIубанго Бакъбаккул дунял къезе, БакътIерхьул дунял (Европа) бергьине.

Гьелдаса хадуб Европаялъ байбихьана дунялалъулго колонизация гьабизе. Надир-шагь хведал (1747 с.) Дунялалъ эркенго хIухьел цIана, амма гьелъул Бакъбаккул рахъалъе лъикIлъи букIинчIо кинабгIаги… Дица гьалда къокълъизе тела ГIандалазул рагъул бицен, хIатта жеги хъвазе бегьулаан. Гьари буго дир мекъи ккараб, къосараб жо батани, гьабго газеталде хъван битIе абун.

Маркъулазул МухIамад

Аслиял хIужаби
Надир-шагь ана Дагъистаналдаса 1746 соналъ. Дунял тун ана 1747 соналъ кIудиял цIаралги нахъа тун: «Александр Персидский», «Гроза Вселенной», «Великий Узурпатор». Гьев хвей букIана Европалъул колонизаторазе чияр ракьал рахъизе Азиялде нух рагьилъун. Надир-шагьасдаса хадуб тIокIаб бусурбабазул дунялалда гьединаб къуватаб пачалихъ букIинчIо жакъа къо щвезегIан. Гьелдаса хадуб Бакъбаккул дунял кинабго рахъалъ нахъе ккезе байбихьана ва хадуб жибгоги колониялъун ккана. Иран тIокIаб киданиги букIинчIо Надир тIалъиялде вачIине цебе гIадин нахъе ккараблъун ва щущан ине хIадураблъун. Хадуб кIудияб Кавказалъул рагъул соназдаги ГIандаллъиялъул мухъ 1859 соналъул август щвезегIан (ай рагъ лъугIизегIан) гIурусазул Амиялдаги босизе кIвечIо. 1819 соналда рахъана Леваша – ГIахъуша мухъал, Гъумекиб 1820 соналъул июналда босана. КIвар бугеб жо - гьеб мехалдаги гIурус армия Сугъралъе жанибе бачIинчIо. Сугъралъ вукIана гIурусасул тушман Сурхай-хан II (Кун-Бутай) 1820-1827 сс. Гьединго Россиялъул тушман МухIамад Ярагъияв 1834-1838 сс. Сугъралъ букIана имам Шамилил пачалихъалъул югалъулгун бакъбаккул рахъалъул форпост (хъала).